Zimne wyspy świata

To region wokół pd bieguna geograficznego w strefie polarnej i subpolarnej. Powierzchnia jest oceniana na 52,2 mln km2 (około 38 mln km2 zajmują pd części oceanów a 14 mln km2 ? Antarktyda;
- dzieli się na: Antarktykę kontynentalną obejmującą Antarktydę ze wschodnimi wybrzeżami Płw. Antarktycznego i Antarktykę morską, do której zalicza się zach wybrzeża Płw.Antarktycznego oraz Szetlandy Pd, Orkady Pd, Sandwich Pd, i W.Bouveta.
- Pd części oceanów tworzące łącznie rozległy akwen zwany O.Antarktycznym są największym jednolitym morskim ekosystemem na Ziemi, w którym kierunki cyrkulacji wód i rozmieszczenie mas wodnych istnieją od co najmniej 20 mln lat.
- Charakterystyczne dla tego regionu są góry lodowe (ok.200 tys obiektów, łączna objętość ok. 2 tys km3), dryfują średnio 10 lat, topią się wysładzając wody powierzchniowe. Lód morski przechodzi w Antarktyce silne cykle sezonowe formowania się i zanikania (zajmuje on ok. 4 mln km2 w lutym ? lato, do ok. 20 mln km2 we wrześniu ? zima). Na całym obszarze panuje skrajnie niska temp. wody, bliska punktu zamarzania, wahająca się w bardzo wąskim przedziale, od ?2 do 1-2oC.
- Lodowce szelfowe, które częściowo pokrywają morza przybrzeżne zajmują 11% powierzchni kontynentu ale zawierają stosunkowo mało lodu. Wynika to z ich małej miąższości, która waha się 200-1300 m.

Kształt w przybliżeniu kolisty. Góry Transantarktyczne, na odcinku między morzami Rossa i Weddella dzielą kontynent na 2 części: większą i bardziej zwartą Antarktydę Wschodnią oraz mniejszą i silnie rozczłonkowaną Antarktydę Zachodnią. Średnia wysokość lądolodu (2250 m), sprawia, że Antarktyda jest najbardziej wyniesionym kontynentem świata. Lądolód ma powierzchnię 13,3 mln km2 i średnią miąższość 2700 m, stanowi to około 90% zasobów lodu i około 68% słodkiej wody na Ziemi. W Antarktydzie Zachodniej lądolód wypełnia liczne obniżenia podłoża skalnego i depresje, podłoże skalne znajduje się średnio na głębokości 440 m p.p.m. (najgłębszy punkt 2555m). Świat roślinny i zwierzęcy występuje jedynie na wolnych od lodu skrawkach lądu (nadmorskie oazy lub nunataki w głębi lądu). Zbiorowiska roślinne zajmują zazwyczaj bardzo małe powierzchnie, są to gatunki przystosowane do skrajnego przechłodzenia oraz o wyjątkowej odporności na wysychanie (ponad 700 gat. glonów, ok. 300 gat. porostów i ponad 120 gat. mszaków). Fauna ściśle lądowa i słodkowodna jest związana wyłącznie z wybrzeżami Antarktydy i jest skrajnie uboga (nicienie, wrotki, roztocza, muchówki). Bogatszy zespół zwierząt stanowią te, które przybywają tylko na czas antarktycznego lata, aby tu wychować potomstwo (4 gat fok np. foka Weddela; 2 gat. pingwinów: pingwin Adeli i pingwin cesarski). Na wyspach subantarktycznych fauna jest znacznie bogatsza. Klimat Antarktydy: w całości leży w strefie klimatów okołobiegunowych, wyróżnia się 2 grupy klimatów: klimaty podbiegunowe z cechami morskimi, które obejmują pn część Płw. Antarktycznego i sąsiednie wyspy oraz dominujące na kontynencie klimaty biegunowe. Na Antarktydzie znajdują się światowe bieguny klimatyczne, tzn. maksymalne natężenia promieniowanie słonecznego w lecie, absolutnego chłodu, max prędkości wiatru, najmniejsze zawartości pary wodnej w atmosferze i inne. Jest najchłodniejszym kontynentem świata ? na niemal całym jego obszarze temp powietrza jest ujemna; średnio w styczniu wynosi od ?1 na pn krańcach do ?33 na stacji Wostok, w lipcu odpowiednio ?7 do -72; na biegunie geogr. w 1965 r. odnotowano najniższą temp. na Ziemi ?94,5; najwyższa na kontynencie +11,6. W strefie brzeżnej częste i niezwykle silne wiatry znad kontynentu (rocznie 200-300 dni z prędkością ponad 10 m/s, w porywach nawet 60-90 m/s), a w części środkowej wiatry o prędkości 4-6 m/s sprawiają, że klimat Antarktydy jest bardzo surowy i suchy. Ponad 200 dni w roku występują zamiecie śnieżne.

To wyspa na O.Arktycznym, u wybrzeży Ameryki Pn, największa na kuli ziemskiej; należy do Danii; większa część Grenlandii leży na pn od koła podbiegunowego pn; najbardziej na pn wysunięty punkt ? przyl.Morris Jesup (83°39′N);
- pow. 2175,6 tys. km2, 56 tys mieszk. (1996); stolica ? Nuuk; języki urzędowe: duński i eskimoski (dialekt grenlandzki); jednostka monetarna ? korona duńska.
- wschodnie wybrzeże opływa zimny prąd Grenlandzki niesie on stale wiele gór lodowych.
- lodowce: Malaspina ( typ piedmontowy), lod śnieżników, lod szpicbergeńskie półpokrywowe).
- geologia: stanowi część tarczy kanadyjskiej; zbudowana głównie z archaicznych gnejsów i granitów, przykrytych w części pn i wsch osadowymi skałami paleozoiku i mezozoiku; na zach miejscami utwory trzeciorzędowe; najwyższy szczyt ? Góra Gunnbjorna (3700 m); ok. 83% pow. pokrywa czasza lodowa, o miąższości do 3500 m; wybrzeża górzyste, w większości fiordowe, wolne od lodów (z wyjątkiem pn-zach i pd-wsch);
- liczne przybrzeżne wyspy;
- klimat: polarny, we wnętrzu kontynentu (charakterystyczne huraganowe wiatry); na wybrzeżu pd i pd-zach klimat subpolarny (wpływ ciepłego prądu); we wnętrzu Grenlandii przez cały rok średnia temp. utrzymuje się poniżej 0°C, na wybrzeżach (przez 5?6 mies.) powyżej 0°C; opady roczne od 200 mm na pn i pn-wsch do 1000 mm na pd; obszary wolne od lodów, głównie na pd i zach porasta tundra; w pn-wsch części wyspy (od Lodowca Petermanna na pn.-zach. po Kong Oscar Fjord) park narodowy o powierzchni ok.700 tys km2.
- Grenlandię zamieszkują potomkowie Norwegów i Duńczyków (Grenlandczycy), rdzenni Eskimosi oraz Duńczycy; ok. 90% ludności na wybrzeżu pd-zach; największe miasta: na pd.-zach. ? Nuuk, Ilulissat, Sisimiut, Maniitsoq, na pn-zach ? Qaanaaq, na wsch ? Ammassalik.
- Podstawą gospodarki Grenlandii jest rybołówstwo (flota rybacka, porty rybackie wyposażone w chłodnie i przetwórnie ryb), łowiectwo mor. i lądowe (połowy wielorybów, morsów, fok, lisów i niedźwiedzi polarnych), hodowla owiec i reniferów (k. Nanortalik i Qaqortoq) oraz górnictwo; wydobywa się rudy żelaza, ołowiu, cynku, grafit i marmury; stwierdzono występowanie złota, srebra, rud molibdenu i uranu oraz gazu ziemnego (na szelfie); komunikacja pasażerska i towarowa oparta gł. na żegludze i lotnictwie (gł. port lotn. w Sondre Stromfjord). Grenlandia importuje żywność, paliwa, maszyny i inne wyroby przem., eksportuje ryby i przetwory rybne (83% wartości wywozu, 1990), skóry, rudy cynku i ołowiu; handel gł. z Danią oraz Norwegią, Szwecją, USA.

Położona jest 400 km od Grenlandii a 1000 km od Europy, nie leży w obrębie polarnym; leży w strefie ryftowej obejmuje wyspę pochodzenia wulkanicznego (nawodna część Grzbietu Śródatlantyckiego);
- zbud z trzeciorzędowych i czwartorzędowych skał bazaltowych; wyżynno-górzysta; większość powierzchni stanowi płaskowyż z rozległymi pokrywami lawowymi i tufowymi o wysokości 700?1000 m, opadający stromo ku wybrzeżom; teren aktywny 26 czynnych wulkanów- Hekla , najwyższy szczyt Hvannadalshnúkur (2119 m); niewielkie obszary nizinne, gł. na wybrzeżach pd. i pd.-zach.;
- linia brzegowa, z wyjątkiem pd, dobrze rozwinięta, wybrzeża różnorodne, na zach, pn i wsch liczne zatoki i głębokie fiordy, na pd płaskie wybrzeża aluwialne; obszar aktywny sejsmicznie, 26 czynnych wulkanów (najaktywniejsze: Grimsvotn 1719 m, Hekla 1491 m, Katla 1363 m), trzęsienia ziemi, a w miejscach wygasającej działalności wulk. ? gejzery (najbardziej znany Wielki Gejzer); ok. 12% pow. zajmują lodowce (m.in. Vatnajökull ? 8400 km2, największy w Europie);
- klimat w pd. części wyspy umiarkowany chłodny, morski, w pn ? subpolarny; średnia temp. w styczniu w pd. części wyspy powyżej 0°C, w części pn ? ?5°C, w lipcu na pd 12°C, na pn 9°C; opady zróżnicowane, roczna suma opadów na wybrzeżach pd przekracza 2000 mm, w Rejkiawiku 870 mm, na pn poniżej 500 mm;
- rzeki są krótkie (progi i wodospady) o zmiennych stanach wód; główne rzeki Thjórsá (dł 237 km) i Hvitá;
- liczne jeziora polodowcowe (największe Thingvallavatn);
- roślinność skąpa, zbiorowiska tundrowe z niskimi brzozami i wierzbami, miejscami przechodzące w torfowiska; lasotundra porasta 6% pow. wyspy, w sąsiedztwie źródeł łąki o znaczeniu gosp.; większość obszaru wyspy jest pustynią skalną; przyroda chroniona w kilku rezerwatach i Parku Nar. Tingvellir.
- Rzeźba glacjalna: krajobraz moreny dennej w Islandii (Park Narodowy Skaltafell.

Archipelag 4 wysp Spitsbergen zach, Ziemia pn-wsch, Wyspa Barentsa i Edge?a, Wyspa Króla Karola, prowincja Norwegi, w pn częsci O.Atlantyckiego oraz 150 mniejszych wysp;
- pow 62,7 tys km2, 60% pokryte lodem;
- linię brzegową tworzą silnie rozczłonkowane fiordy co nawiązuje do układu geologicznego i tektonicznego;
- oblewany przez 4 morza: Grenlandzkie, Barentsa, Norweskie, ocean Arktyczny.
- W 1920 r traktat paryski ustalono że opiekę nad tym obszarem sprawuje Norwegia i każdy kraj ma możliwość swobodnego wydobycia bogactw naturalnych lub badań naukowych.
- Polska od lat 50 XXw posiada stałą stację badawczą;
- najwyższy szczyt 1717m w G.Atomowych, powierzchnia zlodowacona w różnym stopniu (kopułowe, w centrum wolne od lodu), warunki naturalne podobne do arktycznych temp ? 15, +5, ok. 200 mm opadów rocznie.
- Bilans masy lodowców: przyrost masy lodowcowej (śnieg), topnienie czoła lodowego, przyrost masy lodowej nie równoważy jej ubytku (jest ujemny), ok. 35 m miąszość lodu. typy wód: arktyczne, atlantyckie, przejściowe, powierzchniowe, transformowane atlantyckie, zimowe wychłodzone, lokalne.Pływy na Szpitsbergenie 1-1,5m, cyrkulacja prąd Szpitsber, prąd zimny z M.Barentsa.zasolenie w niewielkim stopniu.
- Geologia obszaru: zlepek skał o różnym wieku skały formacji hekla-hoeck,orogeneza kaledońska, poziome przesunięcie rzędu 150m, blokowy układ poszczególnych fragmentów, zmetamorfizowane, póżnokambryjskie skały, basen trzeciorzędowy we wnętrzu, osady karbońskie w centralnej częśći, tereny wsch trias i jura, osady czwartorzędowe lodowców plejstoceńskich, regresji holoceńskich, obszar podzielony na bloki za pomocą uskoków;
- złoża węgla, gipsu, ropy, gazu ziemnego;
- Osiedla górnicze przekształcone w ośrodki turystyczne.
- Ochrona przyrody: obszary parków narodowych lub rezerwatów roślinnozwierzęcych wyłżczone z ruchu turystycznego lub wydobywczego, wyłącznie do celów badawczych. ochrona tundry, koloni ptasich.